Strach
Jest jedną z podstawowych emocji wg Paula Ekmana (obok radości, smutku, złości, zaskoczenia, wstrętu). Pojawia się jako reakcja na realne zagrożenie.
Jest alarmem ciała, ostrzeżeniem przed niebezpieczeństwem i mechanizmem, który od tysięcy lat wspierał nasze przetrwanie. Strach mówi: „uważaj!”.
Strach i lęk obejmują doznania:
- psychiczne: niepokój, napięcie, poczucie zagrożenia,
- fizjologiczne: przyspieszenie tętna, napięcie mięśni, płytki, szybki oddech,
- behawioralne: zamarcie, ucieczka, walka, uległość,
Choć często używamy tych pojęć zamiennie, strach i lęk nie są tym samym.
Strach jest reakcją na to, co dzieje się tu i teraz.
Lęk dotyczy przyszłości – tego, co może się wydarzyć, co przewidujemy lub czego się obawiamy. Często jest reakcją na nasze myśli. W momencie zagrożenia fizycznego lub psychicznego organizm uruchamia układ alarmowy. Z nadnerczy uwalniane są adrenalina i kortyzol, a ciało wchodzi w tryb mobilizacji.
Oddech i tętno przyspieszają, krew napływa do mięśni, pojawia się napięcie i drżenie.
Układ współczulny kieruje zasoby na przetrwanie: walkę lub ucieczkę, a ogranicza procesy trawienne i rozrodcze. Dlatego w obliczu strachu wiele osób doświadcza nudności, bólu brzucha czy nagłej potrzeby skorzystania z toalety. To nie słabość lecz fizjologia.
Prawidłowo odczuwany strach pełni funkcję ochronną.
Wzmacnia czujność, pozwala ocenić ryzyko i przygotowuje ciało do działania. Gdy zagrożenie mija, reakcja powinna wygasnąć. Organizm zaczyna wydzielać neuroprzekaźniki odpowiedzialne za ulgę, rozluźnienie i powrót do równowagi. To właśnie dlatego niektórzy lubią horrory czy sporty ekstremalne – po intensywnym pobudzeniu pojawia się wyraźne uczucie ulgi i rozluźnienia.
Z perspektywy ewolucyjnej strach/lęk są naturalne w kilku obszarach:
- Gdy zagrożone jest nasze istnienie – strach przed śmiercią, przed okaleczeniem i bólem, w tym pogryzieniem przez zwierzęta lub ukąszeniem, lęk przed ciemnością, wysokością, wężami i pająkami,
- Lęk przed samotnością i separacją, w tym utratą grupy, rodziny, szacunku, uznania.
- Lęk przed nieznanym, nowym, przed zmianą.
Problem pojawia się, gdy strach/lęk są nieadekwatne:
- Strach w sytuacjach potencjalnie niegroźnych – np. strach przed deszczem,
- Strach wyolbrzymiony w stosunku do określonej sytuacji – np. panika po zobaczeniu pająka na zdjęciu.
Przewlekły lęk obciąża organizm.
Może prowadzić do problemów z sercem, nadciśnienia, zaburzeń snu, problemów trawiennych, depresji czy trudności z płodnością. Często jest przy tym nieuświadomiony. Tak bardzo przyzwyczajamy się do funkcjonowania w napięciu, że zaczynamy traktować je jak normę. Tymczasem ciało nie jest stworzone do długotrwałego pozostawania w stanie alarmu. Wcześniej czy później zaczyna wysyłać sygnały.
Dlatego w obliczu wielu dolegliwości i chorób warto przyjrzeć się nie tylko ciału, ale również emocjom.